آشنایی با دژ باستانی نوشیجان در ملایر

مدیر سایت
روابط عمومی سایت بازار مبل ملایر
686
آشنایی با دژ باستانی نوشیجان در ملایر

دژ باستانی نوشیجان مهم ترین بنای باستانی در دوره به قدرت رسیده ماد هاست (این منطقه در زمان بنیان گذار اولین امپراتوری ایران به پادشاهی دیاآکو در حوزه قلمرو اکباتان بوده است.) این بنا در 20 کیلومتری شمال غرب ملایر بر فراز تپه ای به ارتفاع 30 متر مشرف بر جلگه شور کات قرار گرفته است. اولین تیم کاوش این اثر به سرپرستی دکتر علی سرفراز، پیر باستان شناسی ایران و همکاری کارو دردریان انجام گرفت که از سال 1346 رسماً توسط دیوید استروناخ با هزینه موزه متروپولیتین نیویورک، انستیتوی شرق شناسی دانشگاه شیکاگو و موسسه ایران شناسی بریتانیا حفاری گردید. او در مقاله ای (1969 م در بولتن موزه متروپولیتین) آورده است که: نوشیجان در ایران، اولین جایی است که آتش در فضای بسته نیایش می شده است و این آتشکده مهم در آغاز آتشی بوده ناشی از فوران گاز طبیعی از مخزن زیر زمینی که در اثر رعد و برق ایجاد شده است و بعد ها با توجه به تقدس آتش نزد ایرانیان قدیم بر گرد ان زندگی تشکیل داده اند و آتشکده نوشیجان ساخته است. دکتر بیور، یکی از اعضای گروه باستان شناسی دیوید استروناخ در شرحی با عنوان «گنج اشیا نقره ای در نوشیجان ملایر» آورده است: «ذکر نام ملایر در متنی که رابطه مستقیم با سکه ها دارد، به طور طبیعی گنج مشهور سکه های یونانی یافته شده در 1934 م. در ان شهر را به خاطر می آورده که 306 قطعه ان در موزه ایران باستان است». اندوخته ای از اشیا نقره ای درون یک کاسه برنزی، مهره های حلزونی و قالب های شمش دایره ای مسطح در اندازه های گوناگون؛ فرم نوعی سکه را به ذهن می آورد که در عهد هخامنشی به عنوان وسیله مبادله به کار می رفته است و این پدیده مرحله ای پیش تر در تاریخ پول رایج ایران است که تا پایان دوران هخامنشی نیز ادامه داشته است. در گزارش دیوید استروناخ سه دوره فرهنگی برای این تپه قائل شده است: دوره ماد (نیمه دوم قرن هشتم تا نیمه اول قرن ششم قبل از میلاد)، دوره هخامنشیان و دوره سلوکی و پارت ها که سازه های مختصر دو دوره پارتی و هخامنشی شامل حصار و دژ، معبد، تالار ستون دار و آتشگاه، بدین شرح پا بر جاست:

بنای قدیمی جبهه غربی تپه

که نخستین آتشگاه است، بقایای یک آتشدان در جبهه جنوبی نشانگر مراسم نیایش در کنار آتش می باشد. اتاق معبد به صورت شمالی – جنوبی ساخته شده است و در بدنه مخروطی شمالی ان سه طاقچه به طور نامحسوس دیده می شود در حاشیه جنوبی معبد بقایای یک سکوی برجسته وجود دارد که احتمالاً شالوده پایه ستون های معبد بوده است. آخرین تاریخ استفاده از این بنای تاریخی هم زمان با دگرگونی معماری در این تپه و ایجاد تالار ستون دار در شرق می باشد.

دژ باستانی نوشیجان

تالار ستون دار (آپادانا)

این تالار بر روی سکوی خشتی قرار گرفته است تالار های ستون دار فوق یعنی آپادانا، نودین تپه و دژ باستانی نوشیجان با تالار های اوراتویی که در التین تپه آسیای صغیر به دست آمده قابل مقایسه هستند و احتمالاً تأثیر پذیری از هنر معماری (اوراتو) ساخته شده است.

اتاق ها و انبار ها، این بخش دومین اثر دژ باستانی نوشیجان را تشکیل می دهد که در شرقی ترین قسمت تپه قرار گرفته و دارای حصار، بارو، اتاق های مسکونی و انبار می باشد.

تونل

در بخش شمالی تالار ستون دار و در امتداد شرق و غرب حفره ای، سردابی شکل کنده شده که در عمق سه متری به صخره منتهی می شود تونلی شکل به نظر می رسد که کار معماری ان پایان نیافته و از این جهت می توان استنباط کرد که احداث ان در آخرین دوره سکونت در این تپه صورت پذیرفته و از طرفی احتمالاً ایجاد ان تپه جنبه امنیتی داشته است. این مجموعه که هنوز هم در دست بررسی است از مهم ترین و منحصر به فرد ترین الگو های معماری باستان در فلات قاره ایران به حساب می آید. نوشیجان، در تاریخ 3/11/1346 به شماره 763 در فهرست آثار ملی ایران ثبت گردیده است.

با توجه به طرح و نقشه مجموعه بناهای این تپه می‌توان گفت که نخستین نیایشگاه پس از احداث تالار ستوندار ساخته شده و از دو محوطه مربوط به هم طرح‌ریزی شده است. بقایای یک آتشدان در جبهه جنوبی نشانگر مراسم نیایش آتش می‌باشد. اتاق معبد به صورت شمالی- جنوبی ساخته شده و در بدنه مخروطی شمال آن سه طاقچه به طور نامشخص دیده می‌شود که یکی از آن‌ها حالت هواکش داشته است. در حاشیه ضلع جنوبی معبد، بقایای یک سکوی برجسته وجود دارد که احتمالاً شالوده پایه ستون‌های معبد بوده است.

تالار ستوندار (آپادانا) بر روی سکویی خشتی قرار گرفته و شالوده آن بر پایه شفته‌ریزی با ملات گل و کف‌سازی نهاده شده است. این تالار نیز شمالی- جنوبی است و ضلع شرقی آن زاویه قائم نداشته و ضلع غربی متکی به بقایای ستون غربی است. با توجه به پلان عمومی این تالار می‌توان آن را با تالارهای ستوندار حسنلو و گودین تپه مقایسه کرد. تالارهای ستوندار حسنلو، گودین تپه و تپه نوشیجان با تالارهای اورارتویی که از آلتین تپه آسیای صغیر به دست آمده قابل مقایسه هستند و احتمالاً با تاثیرپذیری از هنر معماری «اورارتو» ساخته شده‌اند.

اثر بعدی شناخته شده در این طبقه معبد اصلی است که شکل آن به صورت نیمه چلیپا بوده و با همان عناصر معماری دژ ساخته شده است و به نظر می‌رسد پس از تخریب به منظور حفاظت، با لاشه سنگ‌های ورقه‌ای پر شده است زیرا در هنگام حفاری و پس از تخلیه سنگ‌ها، معماری آن با همان شکل اصلی خود ظاهر شده است. در زاویه شمالی سرسرا و در داخل بنای اصلی، پایه آتشدان و محراب معبد دیده می‌شود و بر روی این پایه مقداری خاکستر از بقایای آتش در حین نیایش به دست آمده است.

 شکل معبد به صورت نیم چلیپا بوده و با همان عناصر معماری دژ ساخته شده است در زاویه شمالی سرسرا، پایه آتشدانی وجود دارد که از سه بخش کاملاً مشخص ساخته شده است باید خاطر نشان کرد این نوع آتشگاه از نظر پلان در اکثر آتشگاه های دوره ساسانیان به چشم می خورد.

اتاق‌ها و انبارها از دیگر آثار مهم طبقه اول تپه نوشیجان هستند که در شرقی‌ترین قسمت تپه قرار گرفته و دارای حصار، بارو، اتاق‌های مسکونی و انبار است. نخستین اتاق که احتمالاً اتاق نگهبان است، بلافاصله بعد از ورودی قرار گرفته و به شکل مستطیل است. در این اتاق مراسم آتش برپا می‌شده و این امر از سوختگی دیوارها مشخص است. در ضلع غربی اتاق ورودی، سرسرای قلعه دیده می‌شود و در ضلع شمالی آن بقایای پله‌های مدور به طرف بالا بوده که متأسفانه به کلی نابود شده است.

بر روی دژ باستانی نوشیجان بقایای شکاف‌ها و سوراخ‌هایی است که احتمالا به منظور دفاع از قلعه ایجاد شده که درِ بعضی از آن‌ها در هنگام پر کردن مسدود شده‌اند. این سوراخ‌ها شبیه تیرکش می‌باشند که در معماری آشوری و اورارتویی به خوبی قابل مشاهده‌اند. سقف اتاق‌ها و انبارها احتمالاً پوشش چوبی داشته اما پوشش بعضی راهروها و شبستان‌ها به صورت هلالی و با خشت‌های بزرگ زده شده که جالب توجه و حائز اهمیت است.

مصالح ساختمانی دژ باستانی نوشیجان از خشت‌هایی به ابعاد 13×40×25 سانتی‌متر استفاده شده و مستطیل شکل است در صورتی که خشت‌های به کار برده شده در دوره ساسانیان، مربع شکل هستند.

اثر دیگر تونل (حفره) است که در بخش شمالی تالار ستون‌دار و در امتداد شرق و غرب به شکل، سردابی حفر شده که در عمق 3 متری به ‌صخره منتهی می‌شود.

این تونل دارای 13 پله به ارتفاع 170 سانتی‌متر، عرض 180 سانتی‌متر و به طول 20 متر حفر شده است.